Żółwie trójpazurzaste w mioceńskiej Polsce: „tropikalna” niespodzianka na północy

15 01 2026

W czasopiśmie Journal of Anatomy ukazała się praca naukowa współautorstwa Yohana Pochat-Cottilloux, Sergiego López-Torresa oraz Mateusza Tałandy z Instytutu Biologii Ewolucyjnej Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, pt. “First occurrences of Trionychidae (Testudines, Cryptodira) from the Miocene of Poland: Detailed cranial anatomy and biogeographic implications”. Publikacja dotyczy występowania żółwi trójpazurzastych, typowych dla klimatu tropikalnego, na terenie dzisiejszej Polski w epoce miocenu (ok. 12 mln lat temu).

Żółwie trójpazurzaste (rodzina Trionychidae) to grupa żółwi wodnych, współcześnie występujących głównie w strefach tropikalnych. Zespół paleontologów opisał pierwsze bezdyskusyjne skamieniałości tych żółwi z obszaru Polski. Znaleziska te wypełniają istotną lukę w europejskim zapisie mioceńskim i przesuwają znany zasięg tej grupy znacznie dalej na północ, niż dotychczas dokumentowano. Obecność żółwi ciepłolubnych na obszarze dzisiejszej Polski około 12 milionów lat temu wskazuje, że lokalne warunki środowiskowe nadal sprzyjały organizmom termofilnym, mimo postępującego ochłodzenia klimatu po mioceńskim optimum klimatycznym, które nastąpiło kilka milionów lat wcześniej.

Skamieniałości pochodzą z trzech stanowisk środkowego miocenu w południowej Polsce (okolice Kielc) i zachowały się w osadach powstałych w czasie wycofywania się dawnego Morza Paratetydy oraz rozwoju środowisk przybrzeżnych. Odnaleziony materiał obejmuje niekompletną czaszkę będącą najbardziej informatywnym okazem oraz fragmenty pancerza.

Aby „zajrzeć do wnętrza” czaszki bez jej niszczenia, badacze zastosowali skanowanie mikrotomografem komputerowym, a następnie wykonali trójwymiarowe rekonstrukcje cyfrowe zachowanych kości. Anatomia skamieniałej czaszki została porównana z szerokim zestawem referencyjnym, obejmującym dziesiątki współczesnych okazów żółwi trójpazurzastych oraz kluczowe skamieniałości. Pozwoliło to ocenić, które cechy czaszki mają rzeczywistą wartość diagnostyczną, a które wykazują zbyt dużą zmienność wewnątrzgatunkową, by mogły być uznane za wiarygodne. Na podstawie analizy cech morfologicznych odkryta czaszka została wstępnie przypisana do gatunku Trionyx cf. vindobonensis.

Wyniki badań wnoszą nowe spojrzenie na biogeografię żółwi mioceńskich w Europie. Wcześniejsze mioceńskie znaleziska, m.in. z obszaru dzisiejszych Czech, przypisywano do rodzaju Rafetus, należącemu do tej samej rodziny co Trionyx. Na tej podstawie formułowano hipotezę o różnym zasięgu żółwi tych rodzajów na teranie Europy. Stwierdzenie obecności Trionyx w Polsce w środkowym miocenie podważa to założenie i sugeruje dynamiczne zmiany zasięgów, a także możliwą konkurencję ekologiczną między tymi liniami ewolucyjnymi.

Odkrycie naszych naukowców stanowi też ważną wskazówkę dotyczącą dawnych szlaków migracji zwierząt. Ponieważ skamieniałości występują wzdłuż dawnych północnych obrzeży Paratetydy, badania sugerują, że północne wybrzeże tego rozległego akwenu mogło pełnić rolę korytarza dyspersyjnego dla organizmów ciepłolubnych w skali całej Eurazji. Autorzy mają nadzieję, że hipoteza ta będzie mogła zostać zweryfikowana w przyszłości dzięki kolejnym odkryciom paleontologicznym.

Badania zostały sfinansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach grantów OPUS nr 2022/47/B/ST10/02686 i 2023/49/B/ST10/02631 oraz programu POLONEZ BIS nr 2022/45/P/NZ8/00600.

Publikacja:
Pochat-Cottilloux, Y., López-Torres, S., Chroust, M., Georgalis, G. L., Górka, M., & Tałanda, M. (2026). First occurrences of Trionychidae (Testudines, Cryptodira) from the Miocene of Poland: Detailed cranial anatomy and biogeographic implications. Journal of Anatomy. https://doi.org/10.1111/joa.70095

Link do artykułu:
https://onlinelibrary.wiley.com/share/author/TXRUTRDEJEKYQ98XCFTB?target=10.1111/joa.70095