Opieka nad potomstwem zapisana w skale: małże inkubowały młode już 125 milionów lat temu

03 07 2026

Skamieniałości najczęściej zachowują twarde części organizmów, takie jak muszle i kości. Tym razem międzynarodowy zespół badaczy z udziałem naukowczyni z Wydziału Biologii UW odczytał jednak znacznie bardziej ulotny ślad życia. W skamieniałych małżach słodkowodnych z rzędu Unionida z wczesnej kredy rozpoznali oni zachowane tkanki miękkie: zmodyfikowane skrzela, a w nich zarodki i larwy na różnych etapach rozwoju. To najstarszy znany bezpośredni dowód: małże słodkowodne inkubowały potomstwo i zapewniały mu opiekę już ponad 125 milionów lat temu.

U dzisiejszych małży z rzędu Unionida – np. skójek i szczeżuj, które dziś pełnią kluczowe ekologiczne funkcje w ekosystemach słodkowodnych – skrzela pełnią więcej funkcji niż tylko wymiana gazowa i filtrowanie wody. U samic tworzą torby lęgowe, w których rozwijają się zarodki. Następnie larwy, nazywane glochidiami, opuszczają ciało matki i przez pewien czas pasożytują na rybach. Ten etap pozwala im dokończyć rozwój, a zarazem przemieścić się do nowych siedlisk. Jest to jedna z najbardziej niezwykłych strategii rozrodczych wśród bezkręgowców i ważne przystosowanie do życia w rzekach oraz jeziorach.

Badacze zbadali trzy okazy gatunku Margaritifera valdensis pochodzące z wyspy Wight w południowej Anglii. Małże zatopiono w żywicy, przecięto i przygotowano w postaci cienkich polerowanych przekrojów. Następnie analizowano je za pomocą mikroskopii optycznej i cyfrowej, skaningowej mikroskopii elektronowej oraz metod pozwalających określić skład chemiczny zachowanych struktur. Dzięki temu można było odróżnić elementy powstałe w organizmie zwierzęcia od minerałów, które pojawiły się dopiero po jego śmierci.

W dwóch spośród trzech okazów rozpoznano kolejne stadia rozwoju potomstwa, od struktur związanych z powstawaniem komórek jajowych i wczesnych zarodków po bardziej rozwinięte larwy. Towarzyszyły im zachowane podpory filamentów (nitek) skrzeli, poprzeczne połączenia między filamentami skrzeli (dzięki którym listki skrzelowe wyglądają i działają jak sita), skamieniałe tkanki miękkie skrzeli oraz zachowane w nich drobne konkrecje fosforanu wapnia. Układ tych elementów wskazuje, że zarodki znajdowały się w torbach lęgowych (marsupiach) w listkach skrzelowych. Część larw zachowała charakterystyczne dwie połączone muszelki, ułożone niczym skrzydła motyla. Badacze wykazali również, że mineralne konkrecje mogły stanowić źródło wapnia wykorzystywanego do tworzenia pierwszej muszli larwalnej już w mezozoiku.

Odkrycie pokazuje, że złożona opieka nad potomstwem była u małży słodkowodnych z rzędu Unionida rozwinięta już we wczesnej kredzie. Inkubacja zarodków w skrzelach oraz zapewnianie im zasobów potrzebnych do mineralizacji muszli mogły pomóc tej grupie zasiedlić środowiska słodkowodne, w których dostępność wapnia jest niższa niż w morzach. Praca ma też szersze znaczenie dla paleontologii. Pokazuje, że historię życia można odtwarzać nie tylko na podstawie muszli, lecz także dzięki mikroskopijnym mineralizacjom i śladom tkanek ukrytym w jej wnętrzu. Dobrze znane okazy muzealne, przebadane nowymi metodami, mogą więc nadal ujawniać nieznany wcześniej behawior organizmów sprzed milionów lat.

Artykuł „Exceptionally preserved embryos reveal maternal care in freshwater bivalves since the Cretaceous” ukazał się w czasopiśmie Scientific Reports. Współautorką pracy jest dr Aleksandra Skawina z Instytutu Biologii Ewolucyjnej. Badania przeprowadzono w międzynarodowym zespole kierowanym przez dr Gracielę Delvene (z Museo Geominero, działającego w strukturach hiszpańskiej służby geologicznej, IGME), współpracownikami są dr Rafael P. Lozano (MG IGME), oraz dr Martin C. Munt (z University of Portsmouth, Wielka Brytania). Projekt były finansowany przez hiszpańskie Ministerstwo Nauki, Innowacji i Uniwersytetów, grantu Narodowego Centrum Nauki MINIATURA 7 (dla dr Skawiny) i ze środków programu Inicjatywa Doskonałości, Uczelnia Badawcza Uniwersytetu Warszawskiego.

Publikacja jest dostępna pod adresem:
https://www.nature.com/articles/s41598-026-56499-1