Naukowcy zaglądają w „ciemny proteom” człowieka

14 05 2026

Przez wiele lat przyjmowano, że ludzki genom zawiera około 19,5 tys. kanonicznych, czyli dobrze opisanych, genów kodujących białka. Coraz więcej badań pokazuje jednak, że obraz ten może być bardziej złożony. Poza klasycznym zestawem genów istnieją słabo poznane regiony genomu, które również mogą być odczytywane przez komórkę. Produkty powstające z takich wcześniej pomijanych fragmentów określa się czasem jako część tzw. ciemnego proteomu.

W pracy opublikowanej w czasopiśmie „Nature” międzynarodowe konsorcjum TransCODE, z udziałem Michała Świrskiego z Instytutu Genetyki i Biotechnologii Wydziału Biologii UW, przeanalizowało 7264 niekanoniczne otwarte ramki odczytu, czyli ncORF. Są to fragmenty informacji genetycznej, które nie były dotąd traktowane jak klasyczne geny kodujące białka, ale mogą prowadzić do powstawania krótkich produktów białkowych, tzw. mikroprotein.

Odkrycie może mieć znaczenie m.in. dla badań nad nowotworami i immunoterapią. W pracy wykazano, że liczne peptydy pochodzące z nowo opisanych produktów translacji są prezentowane na powierzchni komórek przez cząsteczki HLA klasy I. To właśnie w ten sposób układ odpornościowy może monitorować, co dzieje się wewnątrz komórek.

Badacze przedstawili także dowody na istnienie około 1700 peptidein, czyli mikroprotein pochodzących z  niekanonicznych ramek odczytu, których powstawanie można potwierdzić eksperymentalnie, ale których funkcja i status wymagają dalszych badań.

Peptideiny mogą być ważne dla przeżycia komórek. Szczególnie wyróżnił się produkt powstający z RNA OLMALINC, które dotychczas klasyfikowano jako niekodujące. Zaburzenie działania ramki odczytu odpowiedzialnej za jego powstawanie pogarszało przeżywalność większości analizowanych linii komórek nowotworowych. Rola tej cząsteczki w prawidłowych komórkach pozostaje jednak nieznana.

Praca pokazuje, że ludzki proteom może być bardziej złożony, niż dotąd sądzono, i proponuje ostrożną ewaluację słabo poznanych produktów translacji. Wyniki powiązano z publicznymi bazami danych używanymi przez naukowców, takimi jak GENCODE, UniProt i PeptideAtlas.

Artykuł „Expanding the human proteome with microproteins and peptideins” ukazał się w czasopiśmie „Nature”. Badanie przeprowadziło konsorcjum TransCODE, skupiające ponad 60 naukowców z ponad 30 instytucji na świecie.

Zdjęcie na okładce: komórka nowotworowa wykazująca ekspresję mikroproteiny (zaznaczonej na czerwono). Źródło: Ting Luo / Princess Máxima Center for Pediatric Oncology.

Cały artykuł dostępny jest pod linkiem: https://doi.org/10.1038/s41586-026-10459-x

Link do Nature news: https://www.nature.com/articles/d41586-026-01492-x

Link do strony transCODE consortium: https://transcodeconsortium.org

Serdecznie gratulujemy publikacji!