Kolekcje przyrodnicze w erze sztucznej inteligencji

09 06 2026

Nowy artykuł, którego wiodącym autorem jest dr Kamil E. Frankiewicz z Zielnika Uniwersytetu Warszawskiego, pracowni Wydziału Biologii UW, dotyka zagadnień etyki w kolektomice. Kolektomika to szybko rozwijający się obszar badań, który opiera się o dane z okazów zgromadzonych w zielnikach, muzeach i innych kolekcjach przyrodniczych. Dzięki masowej digitalizacji okazów oraz zastosowaniu metod sztucznej inteligencji, dane z rozproszonych kolekcji mogą być integrowane i przetwarzane na bezprecedensową skalę. Pozwalają one m.in. oceniać jak zmieniają się zasięgi występowania gatunków i skład całych ekosystemów, jak antropopresja wpływa na ewolucję gatunków, albo pomagają decydować jak najskuteczniej wykorzystywać wątłe fundusze na rzecz ochrony przyrody. Pozornie może się zatem wydawać, że kolektomika ma tylko jasne strony. Mało osób zdaje sobie jednak sprawę, że tworzy ona również dylematy natury etycznej.

Wiele kolekcji powstawało w kontekście kolonialnym, eksploatacji lokalnych społeczności lub w warunkach nierównego dostępu do zasobów naukowych. Wykorzystywanie takich zbiorów bez udziału społeczności, z których pochodzą (np. poprzez wykluczenie naukowców z kraju pochodzenia okazu), albo bez kontekstu historycznego powiela etycznie wątpliwe praktyki znane z historii. Autorzy podkreślają, że jeśli dane źródłowe są niepełne, obciążone historycznymi nierównościami lub pozyskane bez odpowiedniego kontekstu, błędy mogą być powielane przez narzędzia AI na dużą skalę. Z drugiej strony, jak zauważają autorzy, gdy dane ze zbiorów mogą przyczynić się do lepszego poznania i ochrony przyrody, albo dobrostanu ludzi i innych organizmów, zaniechanie ich wykorzystania również jest etycznie nie do obrony.

Artykuł ma charakter science policy, tzn. przedstawia jasne wytyczne dla różnych grup interesariuszy — pracowników i kuratorów kolekcji, badaczy, instytucji finansujących naukę — którymi powinni się oni kierować aby unikać błędów znanych z przeszłości, a jednocześnie zapewnić długofalowe bezpieczeństwo i użyteczność kolekcji przyrodniczych, które stanowią wspólne dziedzictwo ludzkości.

Artykuł „Ethical collectomics: A guide to the responsible and fair mobilization of natural history collections” ukazał się w BioScience. Praca powstała w wyniku międzynarodowej współpracy badaczy z Europy, obu Ameryk i Afryki, a inspiracją do jej przygotowania były dyskusje podczas konferencji „Collectomics—Ethical mobilization of Natural History Collections for Biodiversity Research”, zorganizowanej na Uniwersytecie Warszawskim w listopadzie 2025 roku.