Tom Journal of Plankton Research poświęcony pamięci prof. Z. Macieja Gliwicza

18 05 2026

W czasopiśmie Journal of Plankton Research ukazał się specjalny tom poświęcony pamięci prof. Z. Macieja Gliwicza — wybitnego biologa, znakomitego nauczyciela akademickiego i wieloletniego kierownika Zakładu Hydrobiologii na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Dorobek naukowy prof. Gliwicza obejmuje kilkaset publikacji z zakresu ekologii ewolucyjnej organizmów wodnych i biocenoz pelagicznych. Wiele z nich miało przełomowe znaczenie dla współczesnego rozumienia funkcjonowania ekosystemów wodnych i weszło do światowego kanonu wiedzy ekologicznej. Prof. Gliwicz publikował w najbardziej renomowanych czasopismach naukowych, w tym kilkukrotnie w Nature. Był laureatem najważniejszych nagród naukowych, m.in. Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Medalu Alfreda Lityńskiego, nagrody Excellence in Ecology oraz Medalu Augusta Thienemanna. Był członkiem PAN i PAU, honorowym członkiem Ecological Society of America, a także trzykrotnie znalazł się w gronie 2% najczęściej cytowanych uczonych świata.

W tomie zatytułowanym „Bottom-up and top-down regulation in the ecology of offshore animals. The lifetime passion of Z. Maciej Gliwicz” ukazało się kilkanaście artykułów a autorstwa badaczy, który znali Profesora osobiście, lub na których ścieżkę naukową Maciek miała duży wpływ. Wśród nich ukazały się trzy artykuły przygotowane przez naukowców z Zakładu Hydrobiologii UW, koleżanki i kolegów prof. Macieja Gliwicza. Prace te poruszają tematy (dotykają tematów) szczególnie ważne (szczególnie ważnych) w dorobku prof. Gliwicza: rolę drapieżnictwa, dostępności pokarmu i historii życia zwierząt planktonowych w funkcjonowaniu ekosystemów wodnych:

1. Mikulski, A., & Pijanowska, J. (2026). Maternal contributions to individual behavior in Daphnia. Journal of Plankton Research, 48(3), fbag021. https://doi.org/10.1093/plankt/fbag021
2. Bednarska, A., Pijanowska, J., & Pietrzak, B. (2026). Interclonal differences in incipient limiting level (ILL) in Daphnia magna. Journal of Plankton Research, 48(3), fbag022. https://doi.org/10.1093/plankt/fbag022
3. Ślusarczyk, M., Brzeziński, T., Dawidowicz, P., Kapusta, A., Zwijacz-Kozica, T., Kuczyński, T., Ochocka, A., & Kozłowski, K. (2026). Effects of fish stocking and removal on plankton communities and trophic status in deep alpine-type lakes of the Five Lakes Valley (Tatra Mountains). Journal of Plankton Research, 48(2), fbag016. https://doi.org/10.1093/plankt/fbag016

 

Międzypokoleniowa pamięć zagrożenia u Daphnia (u wioślarek planktonowych)

W pracy „Maternal contributions to individual behavior in Daphnia” badacze sprawdzali, czy doświadczenia matek wpływają na zachowanie osobników potomnych. Analizowali, czy kontakt samic Daphnia magna z chemicznymi sygnałami obecności ryb, tzw. kairomonami, zmienia reakcję młodych osobników na zagrożenie.

Przedmiotem badań były dobowe migracje pionowe, czyli jeden z mechanizmów unikania drapieżnictwa przez zwierzęta planktonowe. Polega on na przemieszczaniu się w głąb zbiornika, do stref słabo oświetlonych, gdzie organizmy są trudniej dostrzegalne dla ryb. Strategia ta zwiększa szanse przeżycia, ale wiąże się z kosztami, ponieważ głębsze warstwy wody są zwykle chłodniejsze, uboższe w pokarm i często pozbawione tlenu.

Praca pokazuje, że zachowania obronne Daphnia zależą nie tylko od aktualnej obecności drapieżnika, lecz także od informacji o zagrożeniu przekazywanych między pokoleniami. Autorzy sugerują, że optymalizacja obrony może obejmować więcej niż jedno pokolenie.

 

Genetyczne różnice między genotypami Daphnia w wykorzystywaniu pokarmu

W badaniach opisanych w artykule „Interclonal differences in incipient limiting level (ILL) in Daphnia magna” autorki przeanalizowały klony Daphnia magna pochodzące z małego i dużego zbiornika wodnego (stawu i jeziora). Porównały ich tempo wzrostu oraz rozrodu przy różnej dostępności pokarmu, aby sprawdzić, czy odmienne genetycznie osobniki Daphnia magna różnią się zapotrzebowaniem pokarmowym i czy różnice te mogą być związane z typem środowiska, z którego pochodzą.

Uzyskane wyniki pokazują, że Daphnia magna z różnych klonów nie wykorzystują zasobów w taki sam sposób. Różnią się zarówno tempem wzrostu jak i potencjałem reprodukcyjnym. Daphnia z klonów stawowych szybciej osiągały maksymalne tempo wzrostu przy niższej dostępności pokarmu, z kolei Daphnia z jednego z klonów jeziornych wymagały większej ilości dostępnego pokarmu, by osiągnąć najwyższe tempo wzrostu i najwyższy sukces reprodukcyjny. Autorzy interpretują te różnice jako możliwy efekt lokalnego przystosowania do odmiennych reżimów pokarmowych.

Praca pokazuje, że założenie o jednej „wystarczającej” ilości pokarmu dla całego gatunku może być zbyt dużym uproszczeniem. Nawet w obrębie jednego gatunku różne genotypy mogą inaczej reagować na dostępność zasobów. Ma to znaczenie dla badań laboratoryjnych, modelowania dynamiki populacji planktonu oraz przewidywania konsekwencji na poziomie biocenoz i ekosystemów.

 

Wpływ introdukcji ryb na funkcjonowanie jezior tatrzańskich  

Artykuł „Effects of fish stocking and removal on plankton communities and trophic status in deep alpine-type lakes of the Five Lakes Valley (Tatra Mountains)” dotyczy ekologicznych konsekwencji zarybiania wysokogórskich jezior Doliny Pięciu Stawów Polskich oraz prób odwracania tych zmian przez usuwanie ryb. Badane stawy są jeziorami polodowcowymi o charakterze alpejskim, położonymi powyżej górnej granicy lasu. Przez tysiące lat były naturalnie bezrybne, ponieważ wodospad i układ odpływów uniemożliwiały rybom ich samodzielne zasiedlenie.

Sytuacja zmieniła się w połowie XX wieku, kiedy część tych cennych ekosystemów została zarybiona pstrągami, m.in. pochodzącym ze wschodniej Ameryki Północnej pstrągiem źródlanym (Salvelinus fontinalis). Wprowadzenie ryb silnie przekształciło biocenozę planktonową. W mniejszych zbiornikach, takich jak Przedni Staw Polski i Czarny Staw Polski, doszło do zaniku dużych form zooplanktonu, które wcześniej skutecznie ograniczały rozwój fitoplanktonu. W konsekwencji wzrosła trofia jezior, a przejrzystość wody znacząco się zmniejszyła (dla jednych się pogorszyła, a dla innych polepszyła).

Badacze przeanalizowali także efekty częściowego usuwania ryb z Przedniego Stawu Polskiego. Działania te szybko poprawiły przejrzystość wody i zmniejszyły biomasę fitoplanktonu, jednak nie doprowadziły do pełnej odbudowy naturalnej struktury zooplanktonu. Duże wioślarki, szczególnie wrażliwe na drapieżnictwo ryb, nie powróciły do jeziora.

Praca pokazuje, że ograniczenie liczebności ryb może przynieść szybką poprawę jakości wody, ale nie wystarcza do pełnej renaturyzacji tak delikatnych ekosystemów. Autorzy wskazują, że trwałe przywrócenie naturalnego funkcjonowania wysokogórskich jezior wymagałoby całkowitego usunięcia introdukowanych ryb.

Omówione w tych artykułach  badania pozwalają zrozumieć procesy zachodzące na wielu poziomach organizacji życia: od zachowania pojedynczych osobników, przez różnice między genotypami, po funkcjonowanie całych ekosystemów jeziornych. Publikacje są dostępne bezpłatnie na stronie czasopisma Journal of Plankton Research.

Cały tom “Bottom-up and top-down regulation in the ecology of offshore animals. The lifetime passion of Z. Maciej Gliwicz” w czasopiśmieJournal of Plankton Research dostępny pod linkiem: https://academic.oup.com/plankt/issue/48/2#2484669-8541559