Sikorki zmieniają ubarwienie piór pod wpływem urbanizacji?

22 04 2026

Urbanizacja zmienia nie tylko krajobraz, lecz także warunki życia zwierząt, które nauczyły się funkcjonować w mieście. Choć wiele gatunków ptaków występuje w obszarach zurbanizowanych bardzo licznie, życie w takim środowisku często wiąże się z gorszą kondycją i niższym sukcesem rozrodczym. Najnowsze badania pokazują, że ślady tych zmian można dostrzec nawet w upierzeniu ptaków, a dokładniej w jakości i intensywności jego ubarwienia, które bywa ważnym sygnałem biologicznym.

Uważa się, że część barwnych ptasich ornamentów pełni funkcję tzw. uczciwych sygnałów, informujących potencjalnych partnerów o zdrowiu lub zaradności danego osobnika. Na ich stan może wpływać także jakość środowiska, w jakim ptak przebywa w czasie pierzenia, czyli okresowej wymiany piór odbywającej się raz lub dwa razy do roku.

Od wielu lat w populacjach bogatki w całej Europie opisywane jest zjawisko miejskiej płowości. Polega ono na mniej nasyconym, żółtym ubarwieniu piersi u ptaków z terenów zurbanizowanych w porównaniu z osobnikami z populacji leśnych. Wśród przyczyn tego zjawiska wymienia się obniżoną dostępność pokarmu dobrej jakości, przede wszystkim bezkręgowców, a zwłaszcza gąsienic, które dla sikor stanowią główne źródło pigmentów karotenoidowych odpowiadających za żółte ubarwienie. U podstaw problemu leży ograniczona dostępność naturalnych siedlisk w mieście, a jego skalę mogą dodatkowo zwiększać zanieczyszczenia oraz zjawisko miejskiej wyspy ciepła, które jeszcze bardziej ograniczają dostępność bezkręgowców.

 

Ryc. 1. Dorosłe osobniki dwóch badanych gatunków sikor: bogatki (po prawej, Parus major; fot. Frank Vassen, Brussels, Belgium) i modraszki (po lewej, Cyanistes caeruleus; fot. Sławek Staszczuk).

W opisywanym projekcie badacze rozszerzyli analizę o inne elementy upierzenia, takie jak ciemne, melaninowe krawaty bogatek oraz niebieskie pióra skrzydeł i ogona modraszek o ubarwieniu strukturalnym. Uwzględniono również mozaikowy charakter środowiska miejskiego, w którym zwarte tereny mieszkalne lub przemysłowe przeplatają się z parkami i brzegami rzek. W tym celu ptaki badano w gradiencie siedlisk o rosnącym poziomie zurbanizowania, mierzonym jako procent powierzchni pokrytej materiałami nieprzepuszczalnymi, takimi jak asfalt, beton czy zabudowa. Łącznie przeanalizowano ubarwienie ptaków z 44 lokalizacji w ośmiu miastach: Białymstoku, Katowicach, Łodzi, Toruniu, Lublinie, Poznaniu, Wrocławiu i Warszawie.

Ryc. 2. A – Mapa miast, w których prowadzono odłowy bogatek i modraszek w różnych typach siedlisk miejskich i pozamiejskich. W każdej lokalizacji ptaki badano w 4–13 stanowiskach. B – schemat pokazuje, z których partii upierzenia pobierano pióra do analiz oraz jakie typy ubarwienia oceniano: melaninowe, karotenoidowe i strukturalne. Żródło: Janas i in. (2026), Replicated urban mosaics reveal trait- and species-specific shifts in carotenoid and structural plumage colouration of two passerines, Scientific Reports.

Badaczom udało się nie tylko potwierdzić obecność miejskiej płowości u bogatek w polskich miastach, lecz także zaobserwować interesujący wzorzec w obrębie tej cechy. Intensywność żółtego ubarwienia była negatywnie skorelowana z pokryciem powierzchniami nieprzepuszczalnymi, zwanym potocznie poziomem zabetonowania. Ponadto bogatki z bardziej zurbanizowanych miejsc cechowały się większą zmiennością wysycenia żółtych piór. Jest to istotna obserwacja, ponieważ poziom zmienności danej cechy w populacji należy do czynników wpływających na tempo jej ewolucji. Wynik ten sugeruje więc, że karotenoidowe barwy miejskich ptaków mogą podlegać szybszym zmianom mikroewolucyjnym.

Co szczególnie interesujące, zjawisko miejskiej płowości występowało u bogatki, natomiast nie zostało stwierdzone u blisko z nią spokrewnionej modraszki. Mimo że oba gatunki należą do tej samej rodziny, występują w podobnych siedliskach, wykazują wiele zbliżonych zachowań, a ich żółte ubarwienie opiera się na tych samych pigmentach, luteinie i zeaksantynie, reakcja na urbanizację okazała się odmienna. U modraszek wykryto jedynie niewielkie różnice w jasności żółtych piór, natomiast ich wysycenie nie było zależne od stopnia urbanizacji. Wynik ten pokazuje, że w badaniach nad wpływem urbanizacji należy zachować dużą ostrożność przy ekstrapolowaniu rezultatów nawet na gatunki blisko spokrewnione i ekologicznie podobne.

W przypadku modraszki zbadano także niebieskie ubarwienie strukturalne ogona i piór skrzydła. Zaobserwowano, że pióra ogona są istotnie jaśniejsze w bardziej zurbanizowanych siedliskach, co może odzwierciedlać większy udział pokarmu niższej jakości w diecie ptaków w trakcie pierzenia. W przeciwieństwie do ubarwienia strukturalnego oraz karotenoidowego nie wykryto natomiast żadnego związku między poziomem urbanizacji a ubarwieniem opartym na melaninie.

Wyniki tych badań pokazują, że wzorce odpowiedzi barwnych cech ptaków na warunki miejskie są specyficzne gatunkowo i różnią się w zależności od typu ubarwienia. Zmiany wykrywane w ten sposób mogą z jednej strony stanowić cenne źródło informacji o stanie środowiska, a z drugiej, zwłaszcza analizowane w dłuższej perspektywie, odsłaniać złożone mechanizmy przystosowania do życia w miejskich warunkach.

Artykuł pt. “Replicated urban mosaics reveal trait- and species-specific shifts in carotenoid and structural plumage colouration of two passerines” został opublikowany w międzynarodowym czasopiśmie Scientific Reports. Ostatnią autorką artykułu jest prof. dr hab. Marta Szulkin z Laboratorium Biologii Antropocenu, Instytutu Biologii Ewolucyjnej Wydziału Biologii UW.

Badania zostały sfinansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach grantu Sonata Bis nr 2014/14/E/NZ8/00386, pod kierownictwem prof. dr hab. Marty Szulkin.

Link do artykułu: https://doi.org/10.1038/s41598-026-44382-y