Nowe skamieniałości z Gór Świętokrzyskich zmieniają spojrzenie na ewolucję i ekologię triasowych skrzypłoczy

15 04 2026

Mgr Jonatan Audycki (wiodący autor) i dr hab. Kenneth De Baets, prof. ucz. z Instytutu Biologii Ewolucyjnej są współautorami artykułu opisującego nowy rodzaj skrzypłocza o „ekstremalnej” budowie zewnętrznej.

Skrzypłocze to wodne stawonogi powszechnie uznawane za tzw. „żywe skamieniałości” ze względu na niewielkie zmiany w ich budowie zewnętrznej przez ostatnie 150 mln lat. W triasie, poza gatunkami o morfologii zbliżonej do dzisiejszych skrzypłoczy, występowały też jednak formy bardzo odmienne (rodzina Austrolimulidae), o wydłużonych kolcach policzkowych lub zredukowanych odwłokach.

Tę „ekstremalną” budowę ciała tłumaczy się kolonizacją środowisk słodkowodnych przez austrolimulidy i ich przystosowaniem do nowych warunków, jednakże dotychczasowy zapis kopalny z dolnego triasu, kluczowy dla pełnego zrozumienia ewolucji skrzypłoczy, jest bardzo fragmentaryczny.

Przedmiotem nowej pracy są dwa okazy skrzypłoczy z dolnego triasu Gór Świętokrzyskich z osadów powstałych ok. 250 mln lat temu w słonawej lagunie lub delcie.

Na podstawie wykonanych odlewów gipsowych i lateksowych badacze przeprowadzili szczegółową charakterystykę morfologiczną. Porównanie nowych form ze znanymi już triasowymi skrzypłoczami pozwoliło autorom pracy na ustanowienie nowego rodzaju i gatunku w obrębie rodziny Austrolimulidae, który nazwali Polonolimulus zaleziankensis. Analiza kształtów pancerzy triasowych skrzypłoczy pokazała znaczne podobieństwo Polonolimulus do najbardziej „ekstremalnych” form znanych z Australii i Ameryki Północnej.

Paleobiogeograficzna rekonstrukcja triasowych stanowisk pokazała bardzo szerokie rozprzestrzenienie skrzypłoczy już we wczesnym triasie, w znacznej mierze wzdłuż wybrzeży superkontynentu Pangei. Zaskakująco rozległy zasięg austrolimulidów już na samym początku mezozoiku, tuż po masowym wymieraniu na granicy perm-trias, może świadczyć albo o bardzo dynamicznej ewolucji tej grupy we wczesnym triasie, albo o jej poczatkach już w późnym permie.

Szerokie rozprzestrzenienie tych „ekstremalnych” form, osady wskazujące na słonawy charakter środowiska życia Polonolimulus, a także zrekonstruowane położenie wszystkich triasowych stanowisk ze skrzypłoczami w obrębie lub blisko brzegów płytkich mórz mogą wskazywać na związki tych zwierząt z pełnomorskim środowiskiem, poddając w wątpliwość sugerowaną kolonizację wód słodkich przez austrolimulidy.

Artykuł pt. „A new Triassic austrolimulid from Poland presents insight into xiphosurid evolution and palaeobiogeography at the dawn of the Mesozoic” ukazała się w czasopiśmie naukowym PeerJ.

Artykuł powstał we współpracy z dr. Russellem D. C. Bicknellem (American Museum of Natural History, University of New England oraz Flinders University of South Australia), oraz dr. Grzegorzem Niedźwiedzkim (Uppsala Universitet oraz Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy).

Badania zrealizowano w ramach grantu PRELUDIUM BIS nr 2022/47/O/NZ8/02934 finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki oraz z wykorzystaniem sprzętu sfinansowanego w ramach Działania I.3.4 Programu Inicjatywa Doskonałości – Uniwersytet Badawczy (projekt PARADIVE realizowany na Wydziale Biologii UW pod kierownictwem dr hab. Kennetha De Baets, prof. ucz.). Wkład Dr. Russella D.C. Bicknella był finansowany w ramach MAT Program Postdoctoral Fellowship oraz Australian Research Council grant DE250100256.

Link do artykułu: https://doi.org/10.7717/peerj.20950

Fot. Jonatan Audycki, Grzegorz Niedźwiedzki